Στρες και καθημερινή ζωή

Στρες: Εχθρός ή Σύμμαχος;

Το στρες -και διόρθωσέ με αν δεν είναι έτσι!- είναι μια λέξη που ακούμε παντού στις μέρες μας -ίσως πιο συχνά πια κι από την κόκα κόλα!- ενώ είναι πια συνδεδεμένο με ο,τιδήποτε δεν πάει καλά στην υγεία μας. Όμως, τι είναι πραγματικά το στρες; Αποτελεί έναν ακόμα αόρατο εχθρό που πρέπει να νικήσουμε ή έναν μηχανισμό που μπορούμε να μάθουμε να διαχειριζόμαστε;

Αν πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, στα πολύ πολύ παλιά χρόνια, ο μηχανισμός του στρες βοηθούσε τον άνθρωπο να επιβιώσει από πραγματικούς κινδύνους, όπως ένα άγριο ζώο ή η έλλειψη τροφής. Σήμερα το στρες δεν προκαλείται επειδή φοβόμαστε μη μας κυνηγήσει μία τίγρης, αλλά από καθημερινούς παράγοντες όπως η δουλειά, οι οικονομικές υποχρεώσεις, οι διαπροσωπικές σχέσεις και ο γρήγορος ρυθμός ζωής.

Το στρες και πώς ενεργοποιείται

Το στρες είναι ένας φυσικός μηχανισμός του ανθρώπινου οργανισμού. Είναι η απάντησή μας σε καταστάσεις που το σώμα και το μυαλό μας αναγνωρίζει ως προκλήσεις ή απειλές. Η πιο χαρακτηριστική και καλά μελετημένη μορφή αυτής της αντίδρασης είναι ο μηχανισμός «πάλης ή φυγής».

Ο μηχανισμός «πάλης ή φυγής» (fight or flight), όπως τον περιέγραψε ο Walter Bradford Cannon, είναι μια αυτόματη βιολογική αντίδραση του οργανισμού όταν αντιληφθεί μια απειλή. Ο εγκέφαλος, μέσω του υποθαλάμου, ενεργοποιεί το συμπαθητικό νευρικό σύστημα και δίνει το σήμα στα επινεφρίδια να σταθούν στην πρώτη γραμμή υπεράσπισης του οργανισμού και να εκκρίνουν ορμόνες όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη. Αυτές οι ουσίες προκαλούν μια σειρά από άμεσες αλλαγές στο σώμα: αυξάνονται οι καρδιακοί παλμοί, η αρτηριακή πίεση και η αναπνοή, η ενέργεια διοχετεύεται στους μύες, οι αισθήσεις οξύνονται και οι μη απαραίτητες λειτουργίες, όπως η πέψη, αναστέλλονται προσωρινά. Όλα αυτά συντελούν ώστε το άτομο να είναι έτοιμο είτε να παλέψει είτε να απομακρυνθεί από τον κίνδυνο. Όλα στο κόκκινο δηλαδή.

Αν και αυτός ο μηχανισμός είχε καθοριστική σημασία για την επιβίωση του ανθρώπου στις πρωτόγονες κοινωνίες, σήμερα ενεργοποιείται και σε καταστάσεις που δεν είναι πραγματικά απειλητικές για τη ζωή, όπως μια εξέταση, μια επαγγελματική παρουσίαση ή μια κοινωνική σύγκρουση. Το σώμα αντιδρά σαν να βρίσκεται απέναντι σε έναν άμεσο φυσικό κίνδυνο, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται συμπτώματα όπως ιδρωμένες παλάμες, ταχυκαρδία, σφίξιμο στο στομάχι ή αίσθημα πανικού. Όταν αυτή η αντίδραση ενεργοποιείται συχνά και για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να οδηγήσει σε χρόνια επιβάρυνση του οργανισμού, προκαλώντας στρες, κόπωση, δυσκολίες συγκέντρωσης και αϋπνία.

Δίπλα στην πάλη και τη φυγή, οι επιστήμονες έχουν αναγνωρίσει και μια τρίτη βασική αντίδραση: το πάγωμα (freeze). Το σώμα «κοκαλώνει» όταν ούτε η πάλη ούτε η φυγή φαίνονται εφικτές. Βιολογικά, ενεργοποιείται το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα και το άτομο μπορεί να νιώσει ακινησία, βραδύτητα στην αναπνοή ή αποσύνδεση από το περιβάλλον. Αυτός ο μηχανισμός είχε εξελικτικό νόημα, αφού σε ορισμένα ζώα το «νεκρό» σώμα μπορεί να αποθαρρύνει τον θηρευτή, ενώ στον άνθρωπο μπορεί να λειτουργεί ως μια εσωτερική ασπίδα προστασίας απέναντι σε ακραίο σοκ. Στη σύγχρονη ζωή εκδηλώνεται, για παράδειγμα, όταν μένουμε άφωνα μπροστά σε κοινό ή όταν δεν μπορούμε να αντιδράσουμε σε μια σύγκρουση. Ωστόσο, αν παρατείνεται, μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική αποσύνδεση ή απομόνωση.

Πιο πρόσφατα έχει προστεθεί και μια τέταρτη αντίδραση, γνωστή ως “fawn”, δηλαδή η υπερπροσαρμογή ή η υποταγή στον άλλον, με στόχο να κατευνάσουμε τον κίνδυνο μέσω συμφιλίωσης και όχι μέσω αντιπαράθεσης. Έτσι, σήμερα δε μιλάμε μόνο για fight ή flight, αλλά για ένα ολόκληρο φάσμα αντιδράσεων του οργανισμού: πάλη, φυγή, πάγωμα και υποταγή, που όλες έχουν κοινό στόχο την προστασία μας απέναντι σε μια αντιληπτή απειλή.

Το «καλό» και το «κακό» στρες

Το στρες, λοιπόν, δεν είναι πάντα αρνητικό. Στην πραγματικότητα, είναι απαραίτητο για την επιτυχία και την επιβίωσή μας.

Το θετικό στρες (eustress) είναι εκείνο που μας κινητοποιεί. Είναι το άγχος πριν από μια σημαντική παρουσίαση, μια αθλητική διοργάνωση ή ένα προσωπικό στοίχημα. Μας βοηθά να είμαστε συγκεντρωμένα, παραγωγικά και αποδοτικά.

Το αρνητικό στρες (distress) είναι το χρόνιο και ανεξέλεγκτο στρες που μας εξαντλεί σωματικά και ψυχικά. Όταν διαρκεί για μεγάλα χρονικά διαστήματα, μπορεί να προκαλέσει δυσκολίες όπως αϋπνία, κόπωση, στομαχικές διαταραχές, ευερεθιστότητα, ακόμα και σοβαρές παθήσεις όπως υπέρταση, καρδιαγγειακά προβλήματα, αυτοάνοσα νοσήματα κ.α.

Άγχος: Πέρα από το στρες

Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να διακρίνουμε το άγχος από το στρες. Το στρες συνδέεται κυρίως με έναν εξωτερικό παράγοντα πίεσης και συχνά υποχωρεί όταν η κατάσταση που το προκάλεσε ολοκληρωθεί. Το άγχος, αντίθετα, αποτελεί εσωτερική συναισθηματική εμπειρία· είναι η επίμονη ανησυχία, ο φόβος ή η προσδοκία ότι κάτι αρνητικό πρόκειται να συμβεί, ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεση απειλή. Μπορεί να συνεχίζεται πέρα από το αρχικό ερέθισμα, να γενικεύεται και να επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και σχετιζόμαστε. Ενώ το στρες αφορά περισσότερο την αντίδραση του οργανισμού σε μια πρόκληση, το άγχος αφορά την εσωτερική μας ερμηνεία και την ψυχική μας επεξεργασία αυτής της πρόκλησης.

Δραματοθεραπεία: Ένας δημιουργικός τρόπος να «συνδιαλλαγείς» με το άγχος

Με αφορμή τη γενικευμένη ανάγκη των σύγχρονων ανθρώπων για «πυρόσβεση» του φλέγοντος άγχους, ξεκινάει ομάδα Δραματοθεραπείας με στόχο αφενός τον εντοπισμό των παραγόντων που μας «γεμίζουν» με ανησυχία αλλά και την αναζήτηση τρόπων διαχείρισής του.

Ως αναφορά κι αφετηρία σε αυτό μας το ταξίδι, θα χρησιμοποιήσουμε το θεατρικό έργο «Οι Καρέκλες» του Ευγένιου Ιονέσκο, ένα από τα σημαντικότερα έργα του Θεάτρου του Παραλόγου.

Στις Καρέκλες, δύο ηλικιωμένα άτομα παλεύουν με την αίσθηση ότι η ζωή τους χάνεται και ότι τα ίδια δεν κατάφεραν να της δώσουν το νόημα που θα ήθελαν. Περιμένουν αόρατες/ους επισκέπτ-ρι-ες για να τους μεταδώσουν ένα σημαντικό μήνυμα, όμως στο τέλος η επικοινωνία αποτυγχάνει και βυθίζονται στη μοναξιά και την απόγνωση.

Το έργο αυτό λειτουργεί ως ένας καθρέφτης του σύγχρονου ανθρώπου που βιώνει άγχος, ανασφάλεια και την αγωνία της ύπαρξης. Οι χαρακτήρες του Ιονέσκο, μέσα από την υπερβολή και το παράδοξο, εκφράζουν τη βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία, αποδοχή και νόημα στη ζωή.

Μέσα από το θεατρικό παιχνίδι, τους ρόλους, τον αυτοσχεδιασμό και άλλα Δραματοθεραπευτικά μέσα, θα αναζητήσουμε κομμάτια του εαυτού μας μέσα στους χαρακτήρες του έργου. Θα αναγνωρίσουμε πώς οι φόβοι, οι πιέσεις και οι ανησυχίες μας επηρεάζουν τη ζωή μας.