Ποιά είναι η αυτόματη σκέψη που κάνεις όταν ακούς τη λέξη «τελετουργία»;
Ποιά αντικείμενα σου έρχονται στο μυαλό;
Ποιά άτομα θα έλεγες ότι συνηθίζουν να ακολουθούν μία τελετουργική πράξη;
Συνήθως, όταν ακούμε τη λέξη «τελετουργία», ένας αυτόματος συνειρμός μας είναι ότι πρόκειται κυρίως για θρησκευτικές τελετές που αφορούν στην έκφραση της πίστης (προσφορά σε κάποιο θεό) ή στην άντλησης δύναμης (προσευχή για ψυχική προετοιμασία) καθώς και αντικείμενα όπως κεριά, βωμοί, θυμίαμα κ.α. Μπορεί, επίσης, ως λέξη, να παραπέμπει και σε έθιμα του παρελθόντος, όπως η προσφορά σε μία θεότητα μέσα από τη θυσία ενός ζώου ή μέσα από ένα χορό της κοιλιάς έτσι ώστε, η θεότητα, να δείξει εύνοια και να αποδώσει ό,τι ζητείται από τους ανθρώπους.
Η τελετουργία στην καθημερινή ζωή
Οι τελετουργίες, μπορούν να οριστούν ως μία ή περισσότερες ενέργειες που εκτελούνται επαναλαμβανόμενα κι έχουν συμβολική αξία για τις κοινότητες και τα άτομα που τις πραγματοποιούν, καθώς συχνά εκφράζουν βαθιά πνευματικά, πολιτιστικά, κοινωνικά ή/και προσωπικά νοήματα (Bell, 1997).
Aς ξεκινήσουμε εξετάζοντας την «τελετουργία» και μέσα από τους φακούς της καθημερινότητας προκειμένου να ερευνήσουμε το αν οι τελετουργίες εφαρμόζονται, αν μας βοηθούν και αν ναι, με ποιούς τρόπους.
Τα μικρά τελετουργικά, που ακολουθούμε στην καθημερινότητά μας μπορεί να είναι πολυάριθμα ενώ μπορεί να χαρακτηρίζονται από απλά έως και πολύ, μα πολύ πιο σύνθετα! Απλά όπως οι σελίδες του βιβλίου σου που θα διαβάσεις το απόγευμα στις 18:00, όπως ο πρωινός καφές με τριμμένο κάρδαμο πριν φύγεις για τη δουλειά ή η ώρα που φοράς τις πιτζάμες σου και ετοιμάζεσαι για ύπνο. Σύνθετα, όπως η τελετουργία του γάμου, της βάφτισης ή του θανάτου, για παράδειγμα, που συμβολικά σηματοδοτούν ανά περίσταση, το πέρασμα από μία κατάσταση σε μία άλλη.
Φυσικά, οι τελετουργίες που αφορούν, για παράδειγμα, την ένωση ενός ζευγαριού ή το θάνατο ενός ατόμου μπορεί να έχουν πολλές μορφές, ανάλογα με τα ευρύτερα πολιτισμικά συγκείμενα αλλά και την εποχή στην οποία λαμβάνουν χώρα.
Κατά τη διάρκεια ενός προσωπικού ταξιδιού στην Ινδονησία, συνάντησα μία φαντασμαγορική κηδεία-τελετουργία που, έκτοτε, μου έχει εντυπωθεί στο μυαλό ως ιδιαίτερα πρωτοφανής και αξιοσημείωτη.
Ο αποχαιρετισμός της ζωής στη Τοραγιανή παράδοση
Οι κάτοικοι της Τοράγια (Toraja) δίνουν ιδιαίτερη βάση στο τελετουργικό της κηδείας. Μία τυπική τοραγιανή κηδεία μπορεί να κρατήσει από λίγες μέρες έως και πολλά χρόνια. Ο ντόπιος πληθυσμός, όταν πεθαίνει κάποιος/κάποια, εθιμοτυπικά, κρατά το νεκρό πρόσωπο στο σπίτι, φροντίζοντάς το…σαν να είναι άρρωστο. Έτσι, τα συγγενικά πρόσωπα παίρνουν, θα λέγαμε, «το χρόνο τους» προκειμένου να συμφιλιωθούν με την ιδέα της απουσίας και της μη -ζωντανής- ύπαρξης ενός αγαπημένου τους προσώπου κι όταν, πια, είναι έτοιμα, προχωρούν στην ταφή και στον «εορτασμό» του θανάτου.
Ο εορτασμός ή αλλιώς «πέρασμα», όπως το αναφέρουν, όταν έρθει πια η ώρα του αποχωρισμού, μπορεί να περιλαμβάνει θυσίες βουβαλιών, δημοπρασία για την αγορά βουβαλιών προς οικονομική ενίσχυση των οικογενειών των νεκρών, βουβαλομαχίες, τεράστια εορταστικά φαγοπότια, περιφορά του νεκρού προσώπου σε όλο το χωριό κλπ. Μετά την ταφή, μάλιστα, η περιποίηση των νεκρών μπορεί να συνεχιστεί επ’ αόριστον καθώς, ετησίως, μέσω του τελετουργικού Ma’nene, οι συγγενείς ξεθάβουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα προκειμένου να τους αλλάξουν ρούχα, να επιμεληθούν τις κομμώσεις τους και μέχρι και να τους βγάλουν, με δεκανίκια, μία βόλτα στο χωριό!
Η κοπέλα που με φιλοξένησε, όσο έμεινα εκεί, με ρώτησε μία μέρα αν θα ήθελα να τη συνοδέψω στο δωμάτιο της νεκρής γιαγιάς της όπου θα της πήγαινε ένα νέο πακέτο τσιγάρα και θα της άλλαζε το φλιτζάνι του τσαγιού με φρέσκο και ζεστό τσάι -ομολογώ ότι, το θέαμα της ηλικιωμένης κυρίας να κείτεται ταριχευμένη και καλλωπισμένη στο φέρετρό της ήταν σοκαριστικό! Κοιτώντας, ωστόσο, τη χαρά της εγγονής της που της μιλούσε με γλυκόλογα την ώρα που της σέρβιρε το νέο τσάι, ήρθα, για πρώτη φορά, αντιμέτωπη με μία -επιτόπια και σαφώς βραχύχρονη- συμφιλίωση με το θάνατο.
Η παραμονή του νεκρού ατόμου στο σπίτι, στον τοραγιανό πληθυσμό, εξυπηρετεί τη διαχείριση του θανάτου προς απάλυνση των υποκειμένων που μένουν πίσω όταν το αγαπημένο πρόσωπο φεύγει (Tsintjilonis, 2007 • Wellenkamp, 1988). Στην κηδεία στην οποία είχα την τύχη να παρευρεθώ, δεν είδα ούτε ένα δάκρυ να πέφτει, ούτε ένα τσακ θλίψης να αιωρείται. Είδα μία γιορτή. Ένα τελετουργικό. Έναν τρόπο διαχείρισης του αμετάκλητου του θανάτου.
Τα έθιμα που διατρέχουν ένα έθνος, λοιπόν, παρατηρούμε ότι έχουν συγκεκριμένη λειτουργία εντός της κάθε κοινωνίας και απαντούν σε συγκεκριμένες ανάγκες τους. Το ζήτημα του θανάτου στην επαρχία της Τοράγια, επιπρόσθετα, μας δείχνει και τους διαφορετικούς τρόπους πρόσληψης του θανάτου ανά την υφήλιο (Rosenblatt, 2001).
Οι τελετουργίες, με άλλα λόγια, όχι μόνο διατρέχουν τις ζωές μας αλλά μπορούν ενδεχομένως να τις κάνουν, ανά περίπτωση, πιο πολύχρωμες, πιο ανάλαφρες, πιο διαχειρίσιμες, κ.α.
Πώς χρησιμοποιούνται οι τελετουργίες στη Δραματοθεραπευτική πράξη;
Η Δραματοθεραπεία είναι μια μορφή ψυχοθεραπείας που αξιοποιεί τις τεχνικές δράματος και θεάτρου για την προώθηση της ψυχικής υγείας και, ως μέθοδος, συχνά ενσωματώνει τελετουργίες προκειμένου να δημιουργήσει ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο.
Οι τελετουργίες, στη Δραματοθεραπεία, μπορεί να εμφανίζονται με το άναμα ενός κεριού με την έναρξη ή/και τη λήξη μίας συνεδρίας, με τη χρήση μίας φράσης/συνθήματος, με ένα τραγούδι, μία κίνηση/χειρονομία κ.α. και λειτουργούν ενισχυτικά προς τη συμβολική φύση της Δραματοθεραπείας. Η Pendzik (2011) αναφέρει ότι οι συμβολικές αυτές πράξεις μπορούν να βοηθήσουν τα συμμετέχοντα άτομα να εξωτερικεύσουν τις εσωτερικές τους συγκρούσεις και να αποκτήσουν νέες προοπτικές για τα προσωπικά τους ζητήματα.
Στη Δραματοθεραπευτική πράξη, οι τελετουργίες διεγείρουν, παράλληλα, την εσωτερική μας αντίληψη, ενεργοποιούν τα συναισθήματά μας και ανοίγουν νέους δρόμους στην έκφραση του εαυτού μας (Jennings, 2009:42) ενώ μάλιστα βοηθούν στη δημιουργία ενός πλαισίου εντός του οποίου τα συμμετέχοντα άτομα μπορούν να συμμετάσχουν με ασφάλεια σε θεραπευτικές δραστηριότητες (Jones, 2007).
Μία από τις βασικές θεωρίες για την εφαρμογή των τελετουργιών στη Δραματοθεραπεία προέρχεται από τον Mitchell (2003), ο οποίος υποστηρίζει ότι οι τελετουργίες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ των μελών της ομάδας και εντός τους. Κατά την άποψή του, οι τελετουργίες, μέσα από τις επαναλαμβανόμενες δράσεις, δημιουργούν ένα προβλέψιμο και ασφαλές περιβάλλον, το οποίο είναι απαραίτητο για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης (Mitchell, 2003).
Κλινική εφαρμογή τελετουργιών στη Δραματοθεραπεία
Ο Casson (2004) διαπίστωσε ότι η χρήση τελετουργιών σε συνεδρίες Δραματοθεραπείας οδήγησε σε αυξημένα αισθήματα ασφάλειας και βελτιωμένη συναισθηματική έκφραση. Παρομοίως, οι Johnson και Emunah (2009) ανέφεραν ότι τα ενήλικα συμμετέχοντα άτομα σε ομάδες Δραματοθεραπείας που ενσωμάτωσαν τελετουργίες έδειξαν σημαντικές βελτιώσεις στην εμπιστοσύνη και τη συνοχή της ομάδας.
Σε μια ποιοτική μελέτη, η Butler (2015) εξερεύνησε τις εμπειρίες των συμμετεχόντων ατόμων στη Δραματοθεραπεία και διαπίστωσε ότι οι τελετουργίες βοήθησαν στη δημιουργία αίσθησης του ανήκειν και της εμπιστοσύνης εντός της ομάδας. Τα συμμετέχοντα άτομα ανέφεραν ότι οι τελετουργίες παρείχαν έναν ασφαλή χώρο όπου μπορούσαν να εξερευνήσουν τα συναισθήματα και τις εμπειρίες τους χωρίς φόβο κριτικής.
Σ’ ένα πλαίσιο Δραματοθεραπείας, λοιπόν, οι τελετουργίες μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να αισθανθούν πιο ασφαλή και υποστηριζόμενα, επιτρέποντάς τους να πάρουν συναισθηματικά ρίσκα και να συμμετάσχουν πιο βαθιά στη θεραπευτική διαδικασία.
Βιβλιογραφία
Bell, C. (1997). Ritual: Perspectives and dimensions. Oxford University Press.
Butler, J. (2015). The Role of Rituals in Dramatherapy: A Qualitative Study. Journal of Applied Arts & Health, 6(2), 177-190.
Jennings, S. (2009). The Healing Fields: Working with Psychotherapy through Drama. Charles C Thomas Publisher.
Jones, P. (2007). Drama as Therapy Volume 1: Theory, Practice and Research. Routledge.
Landy, R. J. (2010). Drama Therapy: Concepts, Theories, and Practices. Routledge.
Mitchell, S. (2003). Rituals in Dramatherapy: Building Trust and Community. Arts in Psychotherapy, 30(1), 29-37.
Pendzik, S. (2011). The Role of Metaphor in Dramatherapy. The Arts in Psychotherapy, 38(4), 271-280.
Rosenblatt, P. C. (2001). A social constructionist perspective on cultural differences in grief. In M. S. Stroebe, R. O. Hansson, W. Stroebe, & H. Schut (Eds.), Handbook of bereavement research: Consequences, coping, and care (p. 285–300). American Psychological Association.
Tsintjilonis, D. (2007). The death-bearing senses in Tana Toraja. Ethnos, 72(2), 173-194.
Wellenkamp, J. C. (1988). Notions of Grief and Catharsis among the Toraja. American Ethnologist, 15(3), 486-500.
Workshops
MoveFest…και φέ(σ)τος!
ΙΟΥΛΙΟΣ, 2026
MoveFest, Leiden, Ολλανδία
The Flying Turtle Project: ο ρυθμός μου
ΜΑΡΤΙΟΣ, 2026
CATGANG ACROBATICS & MORE, Νέα Φιλαδέλφεια Αττικής
Αν έχεις το Θεό σου!
ΜΑΡΤΙΟΣ, 2026
ImproVIBE, Θησείο, Αθήνα