Ταυτότητα και κοινωνική επιρροή

Πόσες φορές έχουμε φορέσει μάσκες για να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες των άλλων, ενώ μέσα μας νιώθουμε ότι δε μας ταιριάζουν;
Πόσες φορές έχουμε προβεί σε πράξεις ή έχουμε αναβάλλει τη ζωή μας περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή, την κοινωνική αποδοχή ή ένα εξωτερικό σημάδι που θα μας επιβεβαιώσει;
Πράττουμε ό,τι πράττουμε…αλλά (για)τί;
Περιμένουμε όσο περιμένουμε…αλλά (για)τί;

Η κοινωνική επιρροή και η ανάπτυξη του ατόμου

Η κοινωνική επιρροή διαμορφώνει τη σκέψη, τα συναισθήματα και τις επιλογές μας καθημερινά. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, μεγαλώνουμε μέσα σε ένα (σύμ)πλέγμα σχέσεων και αξιών που μας καθορίζει και μας καθοδηγεί. Οι κοινωνικές νόρμες, οι προσδοκίες των ανθρώπων γύρω μας και η ανάγκη μας για αποδοχή επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό το πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας. Όμως, κατά πόσο αυτό το «κοινωνικά ορθό» ανταποκρίνεται στα δικά μας θέλω, μεγαλώνοντας; Και πότε η κοινωνική επιρροή μετατρέπεται σε παγίδα;

Η ψυχολογική διάσταση της κοινωνικής επιρροής

Ο Καρλ Γιουνγκ, θεμελιωτής της αναλυτικής ψυχολογίας, μίλησε εκτενώς για την ατομική και συλλογική συνείδηση. Σύμφωνα με τον ίδιο, κάθε άτομο γεννιέται με ένα προσωπικό ασυνείδητο αλλά κι ένα συλλογικό ασυνείδητο, το οποίο αποτελείται από αρχέτυπα και κοινωνικές επιρροές που δρουν υποσυνείδητα στις αποφάσεις του. Ένα από τα βασικά του επιχειρήματά του είναι ότι, για να αποκτήσουμε την ταυτότητά μας, πρέπει να αναγνωρίσουμε αυτές τις επιρροές και να επιλέξουμε συνειδητά ποιες αξίες και πεποιθήσεις μας ταιριάζουν πραγματικά, κι όχι να τις ακολουθούμε άκριτα ή κεκτημένης ταχύτητος.

Για να το κάνουμε πιο απλό, μπορούμε να φανταστούμε το συλλογικό ασυνείδητο ως μια τεράστια βιβλιοθήκη γεμάτη με παλιές ιστορίες, σύμβολα και μοτίβα συμπεριφοράς που έχουν κληρονομηθεί από γενιά σε γενιά. Αυτές οι ιστορίες μας επηρεάζουν χωρίς να το καταλαβαίνουμε –για παράδειγμα, οι ρόλοι του «ήρωα» ή της «σοφής» που συναντάμε σε παραμύθια και ταινίες καθορίζουν, πολλές φορές, τις πράξεις μας, τις φιλοδοξίες μας, το πώς βλέπουμε τον εαυτό μας κ.α. Όταν ένα άτομο κατανοήσει αυτά τα όποια μοτίβα (δεν εμφανίζονται σε όλα τα άτομα τα ίδια μοτίβα), μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη επίγνωση των επιλογών του και να απελευθερωθεί από πρότυπα που δεν του ταιριάζουν πραγματικά. Μπορεί, με άλλα λόγια, να αρχίσει να επιλέγει συνειδητά ποια από αυτά τα πρότυπα θα προσαρτήσει στην προσωπικότητά του ή τη ζωή του και ποια όχι.

Ωστόσο, το συλλογικό ασυνείδητο δε λειτουργεί μόνο ως αποθήκη παγκόσμιων και διαχρονικών μοτίβων αλλά και ως ένας αόρατος οδηγός που μπορεί να μας κατευθύνει χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Η θεωρία της «συμμόρφωσης» του κοινωνικού ψυχολόγου Σόλομον Ας, μας δείχνει ότι οι άνθρωποι συχνά προσαρμόζουν τη γνώμη τους για να συμβαδίζουν με το κοινωνικό σύνολο, ακόμα κι όταν γνωρίζουν ότι η πλειοψηφία κάνει λάθος.

Το πείραμα του Ας έδειξε πως οι άνθρωποι συχνά ακολουθούν την ομάδα, ακόμα κι αν ξέρουν πως αυτή κάνει λάθος. Σε μια απλή δοκιμασία, συμμετέχοντα άτομα έπρεπε να συγκρίνουν γραμμές και να πουν ποια έχει το ίδιο μήκος με μια άλλη. Όταν ήταν μόνα τους, τα άτομα έδιναν τη σωστή απάντηση. Όταν όμως άλλα άτομα στο δωμάτιο έδιναν σκόπιμα λάθος απαντήσεις και επέλεγαν τις λάθος γραμμές, πολλά από τα συμμετέχοντα άτομα συμφωνούσαν μαζί τους, παρόλο που έβλεπαν το λάθος.

Το πείραμα του Ας αναδεικνύει τη δύναμη που μπορεί να ασκήσει η κοινωνική πίεση και πώς μπορεί να μας κάνει να αμφιβάλλουμε μέχρι και για τον εαυτό μας. Καταδεικνύει, επίσης, πόσο εύκολα μπορεί να χαθεί η ατομικότητα μέσα σε ένα σύστημα που επιβραβεύει τη συμμόρφωση.

Αν, λοιπόν, τα αρχετυπικά μοτίβα του συλλογικού ασυνείδητου είναι οι ρίζες της ανθρώπινης σκέψης και συμπεριφοράς, τότε η κοινωνική πίεση που αναδεικνύει ο Ας είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου οι καταβολές αυτές εκδηλώνονται και επιβάλλονται στο παρόν.

Οι παγίδες του «κοινωνικά ορθού»

Η επιθυμία για αποδοχή και κοινωνική ένταξη δεν αντιμετωπίζεται, σε αυτό το κείμενο, ως κάτι τραγικό το οποίο πρέπει να αποτινάξουμε από πάνω μας. Αντίθετα, αναγνωρίζεται ως φυσική και αναγκαία για την επιβίωση και την ευημερία μας. Ωστόσο, όταν οι κοινωνικές προσδοκίες γίνονται υπερβολικά δεσμευτικές και μας οδηγούν σε συμπεριφορές που δεν αντικατοπτρίζουν τον «πιο δικό μας» εαυτό, τον εαυτό που μας αρέσει περισσότερο, τότε δημιουργείται ένα εσωτερικό χάσμα, μια αίσθηση κενού και δυσφορίας κάνοντας, πολλές φορές, τη ζωή μας λιγότερο ευχάριστη.

Πολλές φορές, δηλαδή, φοράμε μάσκες, πράττουμε με συγκεκριμένο τρόπο ή καταπιέζουμε επιθυμίες περιμένοντας… τι;

Η αναβολή της ζωής μας μέχρι να φτάσουμε στο «ιδανικό» που επιβάλλει η κοινωνία μπορεί να είναι μια από τις μεγαλύτερες αυταπάτες. Το «σωστό» επάγγελμα, η «κατάλληλη» στιγμή, η «τέλεια» εικόνα του εαυτού μας – όλα αυτά μπορούν να μας παγιδεύσουν σε μια ατέρμονη αναμονή, όπου η ζωή αναλώνεται στο μέλλον και δεν βιώνεται στο παρόν.

Από την προσδοκία στην πιο ανάλαφρη ζωή: έναρξη ομάδας Δραματοθεραπείας

Η αυτοβουλία του ατόμου, όμως, παρά τις όποιες προκαθορισμένες εμπειρίες του, δεν είναι καταδικασμένη να παραμένει αιχμάλωτη των ασυνείδητων μηχανισμών. Αντίθετα, η ανθρώπινη συνείδηση διαθέτει την ικανότητα της αυτοπαρατήρησης και της κριτικής σκέψης, εργαλεία που μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσα απελευθέρωσης από τα δεσμά της συμμόρφωσης.
Η συνειδητή επιλογή να αμφισβητήσουμε κάποιες από τις κοινωνικές επιταγές και να αναγνωρίσουμε τις εσωτερικές μας αξίες μάς δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσουμε μια ταυτότητα πιο αυθεντική, ανεξάρτητη από «φορεμένες» επιρροές. Η ιστορία έχει δείξει, άλλωστε, πως οι μεγαλύτερες αλλαγές γεννήθηκαν από άτομα που τόλμησαν να ακολουθήσουν το δικό τους δρόμο, παρά την πίεση της πλειοψηφίας.
Έτσι, η γνώση του συλλογικού ασυνείδητου και των μηχανισμών συμμόρφωσης δεν είναι λόγος απαισιοδοξίας αλλά ευκαιρία για συνειδητή δράση και προσωπική εξέλιξη.

Σε αυτά τα πλάισια, το Μάρτιο του 2025, ξεκινάει ομάδα Δραματοθεραπείας, 12 εβδομαδιαίων συναντήσεων με στόχο τον εντοπισμό εκείνων των κοινωνικών δυνάμεων που μας ζορίζουν. Αντλώντας έμπνευση από το εμβληματικό έργο του Σάμουελ Μπέκετ, «Περιμένοντας τον Γκοντό» θα δημιουργήσουμε ένα χώρο για την εξερεύνηση αυτών των κοινωνικών δεσμών που μας ζορίζουν να πράξουμε, κρατούν καθηλωμένες/ους, μας στερούν την απόλαυση κ.α.

Στο «Περιμένοντας τον Γκοντό», δύο περιπλανώμενα άτομα, ο Βλαντιμίρ και ο Εστραγκόν, βρίσκονται σε έναν αδιευκρίνιστο τόπο και περιμένουν κάποιον Γκοντό, χωρίς να γνωρίζουν αν και πότε θα φτάσει. Κατά τη διάρκεια της αναμονής, εμπλέκονται σε ατέρμονες συζητήσεις, φιλοσοφικές ανησυχίες και επαναλαμβανόμενες τελετουργίες που αντικατοπτρίζουν τη ματαιότητα και την ανθρώπινη ανάγκη για νόημα. Ωστόσο, ο Γκοντό δεν έρχεται ποτέ, αφήνοντάς τους εγκλωβισμένους στη ψευδαίσθηση της προσδοκίας. Το έργο είναι μια υπαρξιακή αλληγορία που θέτει το ερώτημα:

Ζούμε τη ζωή μας περιμένοντας κάτι που ίσως δεν έρθει ποτέ;

Σε αυτή την ομάδα Δραματοθεραπείας, θα εξετάσουμε ποιες είναι οι κοινωνικές επιρροές που διαμορφώνουν τις επιλογές μας και θα αναζητήσουμε τρόπους να απελευθερωθούμε από τις όποιες περιττές επιταγές τους. Αξιοποιώντας το «Περιμένοντας τον Γκοντό», θα εξερευνήσουμε πώς αυτές οι κοινωνικές προσδοκίες μάς κρατούν εγκλωβισμένα, θα αναζητήσουμε αυτόν τον «πιο δικό μας» εαυτό και θα τον προ(σ)καλέσουμε να εκφραστεί.

Βιβλιογραφία

Jung, C. G. (1959). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press. (Original work published 1934)

Asch, S. E. (1951). Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments. In H. Guetzkow (Ed.), Groups, leadership, and men (pp. 177-190). Carnegie Press.