Δραματοθεραπεία και διαπολιτισμικότητα: Σεμινάρια στην Ταϊλάνδη

Ορισμοί που θα σου χρειαστούν κατά την ανάγνωση

Προβολή: μηχανισμός άμυνας κατά τον οποίο αποδίδουμε σε άλλα άτομα δικές μας σκέψεις, συναισθήματα ή παρορμήσεις που μας είναι δύσκολο να αναγνωρίσουμε ως δικά μας.
Αντιμεταβίβαση: η συναισθηματική αντίδραση του ατόμου που συντονίζει απέναντι στο «θεραπευόμενο» άτομο, η οποία συχνά συνδέεται με τα δικά του ασυνείδητα βιώματα ή εμπειρίες.
Επιτελεστικότητα: η ιδέα ότι η ταυτότητα (π.χ. φύλο) δεν είναι κάτι σταθερό ή φυσικό, αλλά «παράγεται» μέσα από επαναλαμβανόμενες κοινωνικές πράξεις και ρόλους.
Οριενταλισμός: ο τρόπος με τον οποίο η Δύση έχει κατασκευάσει μια στερεοτυπική και εξωτικοποιημένη εικόνα της Ανατολής, συχνά με τρόπο που εξυπηρετεί τη δική της ανωτερότητα ή επιρροή.

Διαπολιτισμικές Συνδέσεις μέσω της Δραματοθεραπείας: Εμπειρίες από την Ταϊλάνδη

Έχουν περάσει, πια, τέσσερις μήνες από τη διεξαγωγή των δύο σεμιναρίων Δραματοθεραπείας που είχα τη χαρά να συντονίσω στην Ταϊλάνδη κι οι συνδέσεις που λαμβάνουν χώρα στο κεφάλι μου, πληθαίνουν διαρκώς. Δεν ξέρω πότε θα ήταν η πιο κατάλληλη στιγμή για αποτίμηση -ίσως δεν υπάρχει. Παραθέτω κάποια από τα συναισθήματα που βίωσα, τις σκέψεις που μου γεννήθηκαν και τις συναπτές, γλυκιές ανησυχίες. Αυτές τις ανησυχίες που σε προβληματίζουν ευχάριστα, σου θυμίζουν ότι όσο ζεις μαθαίνεις και τις οποίες, ιδανικά, καλό είναι να λαμβάνεις υπόψη πριν την όποια επόμενη σχετική κίνηση.

Το πρώτο σεμινάριο πραγματοποιήθηκε στον Dhepsiri Art Space, έναν πολύ όμορφο και φιλόξενο χώρο στο Chiang Mai Performing Arts Festival της Ταϊλάνδης. Εκεί συνεργάστηκα με τη θεατρική ομάδα Part Time Theatre, μια ομάδα ανθρώπων από την περιοχή, με πολύ ενεργή παρουσία στην τοπική κοινότητα. Τα συμμετέχοντα άτομα, ενόσω εκτυλίσσονταν οι δράσεις, εκφραζόντουσαν αμιγώς στη γλώσσα τους ενώ ο Vasan, Ταϊλανδός μεταφραστής και ηθοποιός της ομάδας Part Time Theatre, εξυπηρετούσε την επικοινωνία μας, από την αρχή έως και το τέλος.

Στον τελικό κύκλο, τα μέλη κατέθεσαν ότι, παρότι ήταν η πρώτη φορά που συμμετείχαν σε μη τεχνικό αλλά πιο «αυτογνωσιακό» σεμινάριο, απόλαυσαν πολύ τον πειραματισμό, τα παιχνίδια ρόλων, τα όσα μοιράστηκαν μεταξύ τους και την ίδια τη διαδικασία της έκφρασης μέσα από το συμβολικό κόσμο της Δραματοθεραπείας.

Το δεύτερο σεμινάριο έγινε στα πλαίσια των Asian Youth Theatre Festival και Chiang Mai Festival, τα οποία φέρνουν κοντά, κάθε χρόνο, καλλιτέχν-ιδ-ες από διάφορες χώρες της Ασίας: Μαλαισία, Ινδονησία, Ιαπωνία, Φιλιππίνες, Ταϊλάνδη, κ.α. με σκοπό την ανταλλαγή γνώσεων, εμπειριών, τεχνικών, και συναισθημάτων. Κατά το συντονισμό, ένιωθα δέος μπροστά στο ξεδίπλωμα δεκάδων διαφορετικών κοσμοθεωριών κι άρχισα να παίρνω μία γεύση του τι σημαίνει να δουλεύεις, στην πραγματικότητα, με μια ομάδα που φέρει τόσες διαφορετικές κουλτούρες, γλώσσες και τρόπους έκφρασης.

Για να μη μακρηγορώ (άλλωστε δε μας φτάνει ένα ποστ για να καταγράψω όσα θα ήθελα) και τα δύο αυτά σεμινάρια αποδείχθηκαν, τελικά, κάτι παραπάνω από επαγγελματικές εμπειρίες. Έμοιαζαν περισσότερο με μικρές στιγμές συνάντησης με το Άλλο Άτομο -αλλά και με τον εαυτό μου. Η επαφή με τόσες διαφορετικές κουλτούρες με βοήθησε να εστιάσω λίγο παραπάνω, ως Δραματοθεραπεύτρια, στο τι σημαίνει να είσαι -πιο- παρούσα, να ακούς, να μαθαίνεις, να ανταλλάσσεις πληροφορίες και συναισθήματα, εκτός των λεκτικών, και με μη λεκτικούς τρόπους επικοινωνίας (σωματικές κινήσεις, βλέμματα, σιωπές).

Κρατώ τις ιδέες που ακούστηκαν, τις καταθέσεις των μελών, τις γνωριμίες, μερικές αγκαλιές, τα μικρά δρώμενα που παρουσιάστηκαν, τα βλέμματα, τις παύσεις, εκείνα τα μικρά “ναι” και τα μικρά “όχι” που συντέλεσαν στο να υπάρξουμε όλες και όλοι εκεί, με ασφάλεια.

Ωραία όλα αυτά.
Αλλά.

Οι γλυκιές ανησυχίες

Ή πώς μαθαίνω ξανά μέσα από τα Άλλα Άτομα

Το να διεξάγεις σεμινάρια σε πληθυσμούς που φέρουν διαφορετικό κοινωνικο-πολιτισμικό κεφάλαιο από εσένα, εκτός από τη γοητεία, έχει και τα ρίσκα του. Δεν παραθέτω αυτά τα ρίσκα ως κάτι «επικίνδυνο» που πρέπει να αποταχθεί κανείς ούτε και υπάρχει τρόπος απαραίτητα να αποφευχθούν. Θεωρώ, απλώς, ότι τα σεμινάρια που διεξήχθησαν αποτελούν μία καλή ευκαιρία να γίνει ορατό και το «πίσω απ’ τις κάμερες» κομμάτι, το κομμάτι το -ίσως- πιο «ανθρώπινο».

Ως συντονίστρια Δραματοθεραπείας με ακαδημαϊκή πορεία στις Κοινωνικές Επιστήμες, έχω συχνά την ανησυχία μήπως, έστω και άθελά μου, παρερμηνεύσω ή «επιβάλλω» στα συμμετέχοντα άτομα στοιχεία από το δικό μου προσωπικό και πολιτισμικό υπόβαθρο. Έχω μια έννοια που με ακολουθεί σιωπηλά, μήπως οι δικές μου εμπειρίες, θέσεις ή προκαταλήψεις «ξεγλιστρήσουν» στη διαδικασία, είτε μέσω της προβολής είτε μέσω της αντιμεταβίβασης.

Στην προσπάθεια μου, λοιπόν, να προσεγγίσω με σεβασμό και ουδετερότητα -υπό την έννοια της μη επιβολής του δικού μου- τις κουλτούρες με τις οποίες επρόκειτο να αλληλεπιδράσω, αφιέρωσα αρκετό χρόνο διαβάζοντας για την ταϊλανδέζικη κοινωνία και τις πρόσφατες κοινωνικοπολιτικές της εξελίξεις. «Έτσι θα μειώσω και το ποσοστό της ακούσιας μεταφοράς στοιχείων»!, σκέφτηκα. Ευτυχώς, γρήγορα παρατήρησα ότι, όσο κι αν διάβαζα, παρέμενε -ή και εντεινόταν- η ανησυχία:

Πώς μπορείς, όντως, να κατανοήσεις τις εμπειρίες ανθρώπων που προέρχονται από ένα κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο τόσο διαφορετικό από το δικό σου μέσα από μία εκτενή βιβλιογραφική επισκόπηση; Μπορεί η γνώση, όσο καλοπροαίρετη κι αν είναι, να γεφυρώσει το χάσμα του βιώματος; Τι γίνεται με όσα δε γράφονται -με τις σιωπές, τις αντιφάσεις, τα συμφραζόμενα που δε χωράνε στις σελίδες;

Ναι, προφανώς και δε γίνεται. Κάθε ανθρώπινη αλληλεπίδραση εμπεριέχει αναπόφευκτα στοιχεία αυτής της μεταφοράς -κάπως ανακουφιστικό, ε;! Δε χρειάζεται να διαβάσουμε πολύ για να παρατηρήσουμε ότι σε κάθε συνάντηση, υπάρχει το ενδεχόμενο να «μπει» κάτι δικό μου στον χώρο που, ιδανικά, ανήκει αποκλειστικά στο Άλλο Άτομο και το ανάποδο. Δε μπορούμε -τουλάχιστον όχι πλήρως -να αποσυνδέσουμε τον εαυτό μας από το σύνολο των εμπειριών, αξιών και κοινωνικών πλαισίων που μας συγκροτούν -μάλλον κάτι τέτοιο θα αναιρούσε και την ίδια μας την ύπαρξη! Κι αν αυτή η έννοια της μη επιβολής/μεταφοράς είναι έντονη σε ένα κοινό πολιτισμικό πλαίσιο, μπορούμε να φανταστούμε τι γίνεται όταν βρίσκεσαι σε ένα διαπολιτισμικό περιβάλλον!

Χαλάρωσα τους ρυθμούς μου. Συνέχισα να ενημερώνομαι, αλλά αποφάσισα να μην λαχανιάσω άλλο να με «φουλάρω με γνώσεις». Δεν είχα, άλλωστε, και τόσο χρόνο πια για να καλύψω όλη την ιστορία τόσων πολιτισμών! Αντί να προσπαθώ να κατανοήσω, εκ προοιμίου όσο το δυνατόν περισσότερα, επέλεξα να μου θυμίσω να μένω παρούσα στη διαδικασία. Να προσπαθώ να ακούω. Να αφουγκράζομαι. Να είμαι ανοιχτή να παρατηρήσω αυτό το κάτι που μπορεί να πάει «στραβά» και να πανηγυρίσω λιγάκι γι’ αυτά τα κάτι που θα εκφραστούν, όποια κι αν είναι αυτά.

Στα καλά νέα, στο ρόλο της Δραματοθεραπεύτριας, μού στέκονται -ευτυχώς- ως μόνιμοι αρωγοί οι κοινωνιολογικές θεωρητικές ιδέες που, την εποχή που είχα την ανάγκη να αναλύω τα φαινόμενα του κόσμου αδιάκοπα, με είχαν διαμορφώσει αλλά και η ίδια η θεωρία και πράξη της Δραματοθεραπείας που, στη βάση της, οριακά κραυγάζει να βάζουμε που και που σε παύση τη σκέψη και να αφηνόμαστε λίγο περισσότερο στις αισθήσεις μας.
Λίγο από σκέψη, λίγο από αισθήσεις, σε αυτά τα πλαίσια πάντα με συντροφεύουν:

Ο Austin ή/και ο Foucault που υπογραμμίζουν ότι ο λόγος και οι τρόποι που επιλέγουμε να τον χρησιμοποιήσουμε έχουν δύναμη. Ποια μιλάει, ποιος σωπαίνει; Τι ειπώνεται και τι όχι; Μας θυμίζουν ότι οι ίδιες οι λέξεις, έχουν βαρύτητα. Απλά παρατήρησε, χωρίς απαραίτητα να ερμηνεύσεις.

Η Butler που μας θυμίζει μέσα από την έννοια της επιτελεστικότητας ότι η ταυτότητα δεν είναι κάτι πάγιο ή αμετάβλητο, αλλά κάτι που επιτελείται, διαμορφώνεται, δηλαδή, ξανά και ξανά μέσα από την καθημερινότητά μας. Δεν «είμαστε» απλώς -γινόμαστε διαρκώς μέσα από τις κινήσεις μας, τα βλέμματα, τις σιωπές, αυτά που επιλέγουμε να δείξουμε και αυτά που αφήνουμε απ’ έξω. Και κάπου εκεί, μέσα σε αυτή τη ρευστότητα και στο σεμινάριο «κάτι θα ξανά γίνουμε» μέσα από την ανταλλαγή μας. Δε χρειάζεται, με άλλα λόγια, να αποκωδικοποιήσεις αυτό που βλέπεις μπροστά σου, ποια/ος σε όρισε, άλλωστε, ως εντεταλμένη/ο να το κάνεις;

Ο Erikson που μας ενημερώνει ότι είναι πρακτικά αδύνατο να απογυμνωθούμε πλήρως από τα δικά μας πολιτισμικά φίλτρα. Δε μπορούμε να αποφύγουμε όλες τις αντιδράσεις μας αλλά μπορούμε να τις παρατηρούμε όταν αναδύονται. Ίσως αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να διατηρούμε ένα εσωτερικό ερωτηματικό: Τι είναι αυτό που βλέπω; Και πόσο από αυτό μπορεί να είναι προβολή μου;

Ο Goffman που, μέσα στα πλαίσια μίας ομάδας, στρέφει το φακό του στο ίδιο το άτομο και την αυτενέργειά του: τον τρόπο που κάθε άτομο παρουσιάζει τον εαυτό του -άλλοτε προσεκτικά, άλλοτε αυθόρμητα, αλλά πάντοτε σε διαλεκτική σχέση με το βλέμμα του Άλλου Ατόμου. Ξανά θυμίσου να παρατηρήσεις. Τη συγκίνηση, το θυμό, τη βαρεμάρα, τις συμμαχίες, τις διαφωνίες, τις ενώσεις, χωρίς, πάλι, να ερμηνεύεις.

Ο Said που με τη θεωρία του Οριενταλισμού λειτουργεί ως καταλύτης -όχι επειδή δείχνει καμιά «έξοδο κινδύνου» από τη δυτική μας ματιά, αλλά γιατί σε προσκαλεί να θυμάσαι αυτή τη δυτική σου ματιά, είτε ταξιδεύεις απλά στην Ασία είτε εργάζεσαι εκεί. Ο κίνδυνος να δούμε το «Άλλο» μέσα από τα φίλτρα μιας εξιδανικευτικής, ρομαντικής ή και καλοπροαίρετα πατερναλιστικής αντίληψης είναι πάντα εκεί. Κι ο Οριενταλισμός δεν πρόκειται, απλώς, για μια ακαδημαϊκή έννοια με «εφετζίδικη» προφορά, αλλά για μια πολύ υπαρκτή συνθήκη κάθε φορά που ένας “δυτικός” άνθρωπος καλείται να σταθεί μπροστά σε μια μη-δυτική εμπειρία. Και πάλι, δεν υπάρχει απαραίτητα λύση ή καθαρή οπτική -μόνο η συνεπής αυτοπαρατήρηση και η αναγνώριση της θέσης από την οποία κοιτάμε. Το να είμαστε σε θέση να πούμε «ίσως αυτό που βλέπω να μην είναι/βιώνεται έτσι απ’ την άλλη πλευρά, ίσως να είναι και δικό μου» είναι -μάλλον- η καλύτερη επιλογή.

Η Δραματοθεραπεία ως μία πιο ασφαλής οδός

Εκτός των παραπάνω -ενδεικτικών- θεωριών, που μπορεί να βοηθούν στο να δημιουργηθεί μία όσο το δυνατόν πιο ενσυνείδητη πρακτική σε ό,τι κάνουμε, η ίδια η Δραματοθεραπεία ως μέθοδος «παιχνιδιάρικη», μη ερμηνευτική και μη καθοδηγητική, συχνά «μας λύνει τα χέρια» προσφέροντάς μας το έδαφος για τη διαρκή επανεξέταση των εσωτερικών μας αναγκών μέσα από πιο συμβολικές και αισθητηριακές οδούς.

Η Δραματοθεραπεία, στην πράξη, θυμίζει πως δεν χρειάζεται να μιλάμε ακατάπαυστα ή να έχουμε όλες τις απαντήσεις· αρκεί να είμαστε πρόθυμες/οι να σταθούμε παρούσες/παρόντες και να επιτρέψουμε στις ιστορίες μας (ατομικές και συλλογικές) να εκτυλιχθούν. Καμιά φορά το ίδιο το παιχνίδι ως μέσο διερεύνησης της εσωτερικής πραγματικότητας είναι από μόνο του αρκετό!

Επιτρέπει στα συμμετέχοντα άτομα να πειραματιστούν με ρόλους, να δοκιμάσουν εναλλακτικές φωνές, να αγγίξουν πτυχές του εαυτού που συχνά παραμένουν στο περιθώριο της καθημερινότητας, να ψάξουν μία αίσθηση πάνω στο σώμα όταν συμβαίνει μία οποιαδήποτε πράξη, κ.α. Και μέσα σε αυτό το ασφαλές συμβολικό πλαίσιο, οι υποδόριες διαπροσωπικές δυναμικές μπορούν να φωτιστούν, να μετασχηματιστούν ή και απλώς να ακουστούν, χωρίς την πίεση της «πραγματικής αιτίας» ή της «απόλυτης αλήθειας».

Υπό αυτή την έννοια, δεν υπάρχουν λύσεις. Ούτε και τρόποι να αποφύγουμε τα αναπόφευκτα. Και το να μην έχουμε πάντα καθαρές απαντήσεις δε συνεπάγεται απαραίτητα αδυναμία· μπορεί να θεωρηθεί και ως μια πιο έντιμη στάση μπροστά στην πολυπλοκότητα του ανθρώπινου. Προφανώς, λοιπόν, και δε μπορούμε ποτέ να αποκοπούμε πλήρως από τις πολιτισμικές μας καταβολές, ούτε να εξαλείψουμε εντελώς τις προβολές ή τα ασυνείδητα μοτίβα που κουβαλάμε. Το νόημα δεν είναι, άλλωστε, στην “αποστείρωση”, αλλά στην ετοιμότητα να αναρωτιόμαστε, να παρατηρούμε τον εαυτό μας και να είμαστε ανοιχτές/οί στο ενδεχόμενο να αποδεχθούμε ή να αλλάξουμε.

Έτσι κι αλλιώς, όσο κι αν διαφέρουμε, αυτό που διαπιστώνω ξανά και ξανά μέσα από τη δουλειά μου είναι το πόσο κοινά είναι τα θεμέλια της ανθρώπινης ύπαρξης. Όλες και όλοι διψάμε για σεβασμό, σύνδεση, αγάπη κι αποδοχή. Κι αν τελικά υπάρχει κάτι που ενώνει, είναι ακριβώς αυτό: το να μπορούμε, έστω για λίγο, να συναντηθούμε και να υπάρξουμε όπως είμαστε.

Αυτό είναι, πάνω-κάτω, το «ζουμί» των συναντήσεων στην Ταϊλάνδη το οποίο βγήκε κυρίως βιωματικά, όχι απλώς θεωρητικά.
Σίγουρα ο διαπολιτισμικός «διάλογος» είναι κάτι που με εξιτάρει και που θα ήθελα να συνεχίσω να εξερευνώ.

Αντί επιλόγου

Ομολογώ ότι έχω αλλάξει σαράντα φορές το παρόν κείμενο για να αποφύγω να μοιάζει διδακτικό ή μελό, πολύ ακαδημαϊκό, λίγο ακαδημαϊκό, να παραπέμπει σε κείμενο του Coelho ή να κουράσει ως μία ακόμα κατάθεση μιας «δυτικιάς» που ταξίδεψε και έδρασε στην Ασία. Μάλλον όσο το διαβάζω, τόσο θα το αλλάζω. Λίγο πριν τη δημοσίευση, όμως, σκέφτηκα ότι δε θα μου άρεσε να πάμε και στο άλλο άκρο του να μην εκφραζόμαστε από έννοια μήπως (αυτο)λογοκριθούμε.

Εν πάσει περιπτώσει.
Αυτά για σήμερα, σε μία πιο εξομολογητική και φιλοσοφική ματιά.
Και χωρίς βιβλιογραφία.
Ωραία είναι να μοιράζεσαι.