Γιατί πηγαίνουμε στο σινεμά;

Τι είναι αυτό που μας οδηγεί στις αίθουσες του κινηματογράφου ή στο να δούμε μία ταινία από τον καναπέ μας; Είναι η ανάγκη μας να διασκεδάσουμε; Να ξεφύγουμε από την πραγματικότητα; Ή και κάτι βαθύτερο;

Η Εμπειρία της κινηματογραφικής θέασης: Φιλμική και Ονειρική Κατάσταση

Ο κινηματογράφος, για τον Christian Metz, δεν αποτελεί απλώς μια μορφή ψυχαγωγίας αλλά κι έναν καθρέφτη του ψυχισμού μας, ένα παράθυρο στον εσωτερικό μας κόσμο. Ο θεωρητικός του κινηματογράφου, μέσα από τη μελέτη του για την ψυχανάλυση και το σινεμά, αναδεικνύει ότι η κινηματογραφική εμπειρία λειτουργεί παρόμοια με την ονειρική κατάσταση. Όταν βλέπουμε μια ταινία, κατά τον ίδιο, αφήνουμε για λίγο πίσω μας την πραγματικότητα και μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου ενεργοποιούνται τα συναισθήματά μας, οι αναμνήσεις μας και οι ασυνείδητες σκέψεις μας. Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση παθητικής συμμετοχής, όπου αναγνωρίζουμε και προβάλλουμε ταυτίσεις στους χαρακτήρες και τις ιστορίες τους, ακριβώς όπως κάνουμε στα όνειρά μας. Με αυτόν τον τρόπο, μέσα από τη φιλμική συνθήκη, μάς δίνεται η δυνατότητα να βιώσουμε φαντασιώσεις και απωθημένες επιθυμίες, χωρίς συνέπειες –ο κινηματογράφος λειτουργεί ως ένας ασφαλής χώρος όπου μπορούμε να «ζήσουμε» σκηνές που δε θα τολμούσαμε ή δε θα μπορούσαμε να βιώσουμε στην πραγματική ζωή!

Όνειρο και Κινηματογράφος: Ομοιότητες και Διαφορές

Κατά την παρακολούθηση μιας ταινίας, έτσι, το μυαλό μας λειτουργεί διαφορετικά από ό,τι στην καθημερινότητα. Καθώς, μάλιστα, απορροφόμαστε από την ιστορία, η διάκριση μεταξύ πραγματικού και φανταστικού γίνεται ακόμα πιο ρευστή.
Ναι, μοιάζει, λοιπόν, πολύ με το όνειρο αλλά υπάρχει μια βασική διαφορά: στο όνειρο, οι άμυνες του νου είναι μειωμένες, επιτρέποντας ακόμα και τις πιο ασυνείδητες επιθυμίες να εκφραστούν ελεύθερα ενώ όταν παρακολουθούμε μια ταινία, ακόμα κι αν βυθιζόμαστε στη ροή της, ένα μέρος μας παραμένει σε εγρήγορση, φιλτράρει και επεξεργάζεται όσα βλέπει. Υπάρχει, με άλλα λόγια, πάντα ένας μηχανισμός που μας κρατά «ξύπνιες/ους» σε κάποιο επίπεδο, αποτρέποντας την πλήρη απώλεια επαφής με την πραγματικότητα.

Η ταινία, ως προσωπική υπόθεση

Εσύ, έχεις προσέξει ότι κάποιες ταινίες μπορεί να σου… αλλάζουν την οπτική για λίγα δευτερόλεπτα, λεπτά, ώρες, μέρες… μήνες ή/και χρόνια; Έχεις παρατηρήσει να βγαίνει το sequel μίας ταινίας και να απογοητεύεσαι με την εξέλιξη του σεναρίου; Μήπως η αλλαγή στους χαρακτήρες διαταράσσει την ταύτισή μας μαζί τους;
Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί καταλήγεις να διαφωνείς με αυτή τη φίλη ή εκείνον τον φίλο που σου είπε «δες την αυτή, είναι ταινιάρα» αλλά εσύ, τελικά, κοιμήθηκες στα πρώτα 10’;

Υπάρχουν ταινίες που σε κάνουν να σκέφτεσαι διαφορετικά, να επανεξετάζεις τις απόψεις σου, να ταυτίζεσαι με έναν χαρακτήρα ή μια κατάσταση τόσο έντονα που αλλάζει –έστω και προσωρινά– η αντίληψή σου για τον κόσμο. Είναι αυτές οι ταινίες που μας συγκλονίζουν, μας συγκινούν, μας κάνουν να νιώσουμε κάτι πρωτόγνωρο. Υπάρχουν και εκείνες που δε μας παρασύρουν στο πολυπόθητο φαντασιακό ταξίδι κι εκεί είναι που πιθανόν να αισθανθούμε ότι «η ταινία είναι χάλια», ότι «έχασα το χρόνο μου», ότι «η σκηνοθέτιδα δεν έχει δεξιότητες σκηνοθεσίας», κλπ. Πιθανόν να είναι θέμα αισθητικής για τη μεγάλη cinefile αλλά ο Metz υποστηρίζει ότι, εκτός της αισθητικής:

• κάποιες αφηγήσεις ενεργοποιούν βαθύτερα υπαρξιακά ερωτήματα που ήδη μας απασχολούν.
• ένας χαρακτήρας μπορεί να ενσαρκώνει μια εσωτερική μας σύγκρουση ή επιθυμία. Ή και όχι.
• η μουσική, η φωτογραφία, το μοντάζ –το σύνολο των κινηματογραφικών τεχνικών– επηρεάζουν υποσυνείδητα τη συναισθηματική μας κατάσταση.
• το σινεμά λειτουργεί σαν μια μορφή θεραπείας, βοηθώντας μας να αναμετρηθούμε με όσα μας απασχολούν σε έναν συμβολικό, προστατευμένο χώρο.

Κατ’ αναλογίαν, η απογοήτευση από ένα sequel δεν είναι τυχαία. Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι οι αισθητικές οι σεναριακές προσδοκίες μας ήταν υψηλές – είναι ότι το πρώτο μέρος της ταινίας είχε ήδη «καταγραφεί» μέσα μας με συγκεκριμένο τρόπο και μπορεί, εν τέλει, να είχαμε ήδη φαντασιωθεί το μετά. Η ιστορία πήρε μια άλλη κατεύθυνση που αντιβαίνει στις ανάγκες και τις προσδοκίες μας.
Η πρώτη θέαση μιας ταινίας αποτελεί μια πρωτογενή εμπειρία, όπου διαμορφώνουμε μια προσωπική σχέση με την ιστορία, τους χαρακτήρες και τα συναισθήματα που μας προκαλεί. Το sequel έρχεται να «διαπραγματευτεί» αυτή τη σχέση, και όταν δεν ανταποκρίνεται στην εσωτερική μας αναπαράσταση, αισθανόμαστε ότι κάτι «χάλασε», ότι η «μαγεία» χάθηκε.

Ο Κινηματογράφος ως Προσωπική και Συλλογική Εμπειρία

Ο κινηματογράφος, βλέπουμε ότι δεν είναι απλώς εικόνες και ήχος, τουλάχιστον κατά τον Metz. Είναι μια εμπειρία καθαρά υποκειμενική, αλλά ταυτόχρονα πολύ κοινή. Όταν βλέπουμε μια ταινία, δε βλέπουμε όλοι το ίδιο φιλμ – η καθεμία και ο καθένας από εμάς βλέπει μια αντανάκλαση του δικού του κόσμου μέσα από την οθόνη. Αλλά όλα τα άτομα βλέπουμε από κάτι.

Η σχέση μας με την ταινία βασίζεται, λοιπόν, σ’ ένα φαντασμαγορικό χορό μεταξύ ταύτισης και απόστασης. Όσο περισσότερο μας αγγίζει μια ταινία, τόσο πιο έντονη είναι η εμπειρία της, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι «ξεχνάμε» ότι πρόκειται απλώς για μια ιστορία. Το φιλμ έχει την ικανότητα να προκαλεί ισχυρά συναισθήματα, να φέρνει στην επιφάνεια αναμνήσεις και να ενεργοποιεί υποσυνείδητες επιθυμίες. Αν η ιστορία είναι αριστοτεχνικά -κατά την πρόσληψή μας- σκηνοθετημένη, τότε διαπερνά τις άμυνές μας και μας αγγίζει βαθιά.

Και, στην ουσία, η μαγεία του κινηματογράφου έγκειται στην ικανότητά του να μας μεταφέρει σε άλλους κόσμους, να μας συγκινεί και να μας κάνει να βιώνουμε καταστάσεις που, ενώ γνωρίζουμε ότι δεν είναι πραγματικές, έχουν τη δύναμη να μας επηρεάσουν σαν να ήταν.

Ίσως, τελικά, δεν πάμε στο σινεμά απλώς για να δούμε μια ιστορία. Ίσως πηγαίνουμε για να ζήσουμε μια άλλη εκδοχή του εαυτού μας μέσα από τις ιστορίες των άλλων.

Κι αυτό ακριβώς το παιχνίδι μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας είναι που καθιστά τον κινηματογράφο ένα μοναδικό εργαλείο στη θεραπευτική διαδικασία, όπως συμβαίνει στη Δραματοθεραπεία και τη μέθοδο Cinedramatic.

Cinedramatic: Η Σύνδεση του Κινηματογράφου με τη Θεραπευτική Διαδικασία

Η μέθοδος Cinedramatic αξιοποιεί τη δύναμη του κινηματογράφου ως εργαλείο αυτογνωσίας και θεραπείας. Πρόκειται για μια προσέγγιση που συνδυάζει τη Δραματοθεραπεία με την εμπειρία της κινηματογραφικής θέασης και δημιουργίας.
Στον κινηματογράφο, οι ιστορίες, οι χαρακτήρες και οι εικόνες, όπως είδαμε, λειτουργούν σαν «καθρέφτες» του εσωτερικού μας κόσμου. Η μέθοδος Cinedramatic χρησιμοποιεί αυτήν την αντανάκλαση για να μας βοηθήσει να εξερευνήσουμε τα συναισθήματά μας, να αναγνωρίσουμε βαθύτερες επιθυμίες και να δουλέψουμε με τις προσωπικές μας εμπειρίες που μπορεί να είναι δύσκολο να εκφράσουμε αλλιώς.
Μέσα από τη διαδικασία αυτή, μπορούμε είτε να ταυτιστούμε με τους χαρακτήρες και τις ιστορίες, είτε να δημιουργήσουμε δικά μας κινηματογραφικά αφηγήματα. Το σινεμά, ως εργαλείο βοηθά στην έκφραση του εσωτερικού μας κόσμου με τρόπο που είναι ασφαλής, συμβολικός και δημιουργικός.

Πώς Λειτουργεί η Μέθοδος

Η μέθοδος Cinedramatic μπορεί να περιλαμβάνει:

• Θέαση ταινιών ή αποσπασμάτων με ανάλυση των συναισθημάτων που γεννιούνται κατά τη διάρκεια της προβολής.
• Αναπαραστάσεις σκηνών μέσω δραματοθεραπευτικών τεχνικών, ώστε τα συμμετέχοντα άτομα να «μπουν» νοητά στην ιστορία.
• Δημιουργία προσωπικών αφηγήσεων μέσα από μικρού μήκους φιλμ ή αυτοσχεδιασμούς.
• Εξερεύνηση του προσωπικού κινηματογραφικού ασυνείδητου μέσα από τη δημιουργία φανταστικών sequel.

Η μέθοδος Cinedramatic μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο σε ατομικές όσο και σε ομαδικές συνεδρίες, προσφέροντας έναν δημιουργικό, θεραπευτικό και μεταμορφωτικό τρόπο αυτοέκφρασης.

Ποιες ταινίες σου έχουν αλλάξει – έστω και για λίγο – τον τρόπο που βλέπεις τη ζωή;
Ποιοι/ες κινηματογραφικοί/ές ήρωες/ίδες έχουν γίνει μέρος της προσωπικής σου ιστορίας;
Πόσες φορές έχεις δει μια ταινία και έχεις νιώσει ότι «μιλάει» κατευθείαν σε εσένα;

*Όλες οι παραπάνω προσωπικές σκέψεις αντλήθηκαν από το βιβλίο του Christian Metz The Imaginary Signifier: Psychoanalysis and the Cinema (Το Φαντασιακό Σημαινόμενο: Ψυχανάλυση και Κινηματογράφος)